शेवग्याच्या पानांची भाजी

13417530_549953048544752_7686064234429723434_n

७ जून हा मृग नक्षत्राचा दिवस. खरं तर नक्षत्रं ही काही इंग्लिश कॅलेंडरवरून लागत नाहीत. पण मृग हे असं एक नक्षत्र आहे जे दरवर्षी ७ जूनलाच लागतं. मृग हे पावसाचं पहिलं नक्षत्र. पावसाची सुरूवात मृगापासून होते. मृग लागला की शेतकरीही पेरण्या करायला घेतो. ७ जून माझ्यासाठीही महत्त्वाचाच कारण या दिवशी माझा वाढदिवस असतो.
शेवग्याच्या शेंगा भारतातल्या सगळ्या प्रांतांमध्ये वापरल्या जातात. शेंगांची आमटी, शेंगांची मिरवणी, शेंगांची वाटण लावून केलेली कोकणी आमटी, शेंगांची मसालेदार भाजी, शेंगांचं पिठलं, शेवग्याच्या शेंगा घालून केलेली कढी हे तर आपण करत असतोच. शिवाय परवाच मी माझ्या मैत्रिणीकडे, शुभा गोखलेकडे शेवग्याच्या शेंगांचं सूप प्यायले होते. ते फारच चवदार होतं. शेवग्याच्या शेंगांना स्वतःची अशी एक अफलातून चव असते. दक्षिणेत अवियलमध्ये, सांबार करताना शेवग्याच्या शेंगा वापरल्या जातात. उत्तरेत साइजन की फल्ली या नावानं ओळखल्या जाणा-या शेवग्याच्या शेंगांची रस्सेदार बाजी केली जाते.
मृग नक्षत्राला शेवग्याच्या पानांची भाजी करण्याची प्रथा महाराष्ट्रातल्या ग्रामीण भागात आहे. शेवग्याच्या पानांची भाजी का? तर या पानांमध्ये विपुल पोषणमूल्यं असतात. पावसाळ्यातले संसर्ग टळावेत आणि तब्येत चांगली राहावी म्हणून शेवग्याच्या पानांची भाजी खाण्याची प्रथा असावी. मृग नक्षत्राला शेवग्याच्या पानांची भाजी करून त्याचा नेवैद्य दाखवण्याची पद्धत आहे. शेवग्याची भाजी बाजारात सर्रास विकत मिळत नाही, फार क्वचित दिसते. ही भाजी करायची असेल तर ती डायरेक्ट झाडावरूनच तोडावी लागते.
इंटरनेटवरून मिळालेल्या माहितीनुसार शेवग्याच्या पानांमध्ये संत्र्यापेक्षा सातपट अधिक व्हिटॅमिन सी असतं, गाजरापेक्षा चारपट अधिक व्हिटॅमिन ए असतं, दुधापेक्षा चारपट अधिक कॅल्शियम असतं, केळ्यापेक्षा तीनपट अधिक पोटॅशियम असतं आणि दह्यापेक्षा दुप्पट प्रथिनं असतात. शेवग्याच्या पानांमधल्या पोषणमूल्यांचा विचार केला तर ही भाजी किती पौष्टिक आहे हे आपल्या लक्षात येतं. मग ही भाजी जास्त का खाल्ली जात नाही? याचं कारण अज्ञान आणि दुसरं म्हणजे चव हे आहे. शेवग्याच्या शेंगा जितक्या चवदार लागतात तितकी भाजी चवदार लागत नाही. मी एकदा गोव्यात रवींद्र केळेकरांकडे ही भाजी खाल्ली होती. मला तेव्हा ती आवडली नव्हती. एक तर मला कोकणी पद्धतीनं केलेल्या पालेभाज्या विशेष आवडत नाहीत. फक्त ओलं खोबरं आणि मिरची-कांदा घालून केलेल्या भाज्या ब-याचदा पाणी घालून करतात आणि मग त्या पांचट लागतात. पण मला आता ही भाजी खाण्याचं महत्त्व कळतंय. मग आपण कटलेट्समध्ये, पराठ्यांमध्ये, आमटीमध्ये ही भाजी घालून थोडीशी पोषणमूल्यं वाढवू शकतोच की.
अन्न हेच पूर्णब्रह्मचे एक मित्र अभिजित कुपाटे यांची आजी मृग नक्षत्राला खास शेवग्याच्या पानांची भाजी करते. त्यांनी या भाजीची त्यांच्या आजीची रेसिपी पाठवली आहे. ती मी त्यांच्याच शब्दात शेअर करते आहे.
मृग राजाची चाहूल लागताच घरो-घरी बनणारी शेवग्याच्या पानांची भाजी आजही आमच्या ग्रामीण भागात मृग राजाला नैवद्य दाखवून आपल्या लेकरांना आणि परिवारातील सर्व सदस्यांना मृग / मिरग / मिरोगाच्या सुरूवातीला आजही कम्पलसरी खायलाच घालतात.

आय्य आज कसली भाजी हाय ग ?,
मिरोग चालू व्ह्तोय शेवग्याची भाजी हाय आज,
लहानपणी नाक मुरडून शेवग्याची भाजी खाना-या आम्हा चिल्या-पिल्याना आज्जी, पावसोळा चालू व्हायच्या अदुगर खावावी टणक आणि हुशार हुशील. पोटात बी दुखणार न्हायी. असं समजवायची.
नैवेद्य दाखवून मृगराजा खूश होवून भरपूर- विपुल पाऊस पडो अशी आख्यायिका इकडे असली तरी खरंतर विविध पोषणमुल्ये शेवग्याच्या पानात इतर कोणत्याही हिरव्या पालेभाजीपेक्षा जास्त प्रमाणात आढळतात. पाऊस आणि पूर येवून पाणी दुषित होवून त्याचे वाईट परिणाम होऊ नयेत यासाठी प्रबंध म्हणून ह्या भाजीचा खटाटोप असावा. विक्रीसाठी बाजारपेठेत आजतागायत शेवग्याची पाने भाजी म्हणून आढळत नाही.

आम्ही मित्र मंडळी सोलापूरला मित्राच्या शेतात शेवगा बघून ढीगभर पानं वर्बाडून काकूना करा ह्याची भाजी म्हणून विनंती केलेली. जुन्नर तसच सोलापूर भागातील मित्रमंडळीना हा भाजीचा प्रकार परिचित नाही. कदाचित तिकडे नदीला कमी पाऊस आणि पूर येवून पाणी दूषित होण्याचे प्रमाण कमी असेल!

तर कशी बनवितात आज्जीनं सांगितलेली शेवग्याच्या पानांची भाजी –

साहित्य – १ ओंजळ शेवग्याची ताजी गडद हिरवी पाने, १ वाटी तुरडाळ, १ कांदा, खाद्य तेल, चवीपुरते तिखट-मीठ, मोहरी, ७-८ पाकळ्या लसूण

कृती – एकदम सोप्पीय, डाळ-मेथीची भाजी करतात तशीच फक्त मेथीऐवजी शेवग्याची पाने वापरावीत.

१) शेवग्याच्या छोट्या देठांसहित पाने खुडून घ्यावीत .
२) पाने चिरून तूर डाळीसहित कमी पाण्यात उकडून घ्यावीत.
३) नंतर जास्तीचे पाणी काढून कांदा मोहरी फोडणी द्यावी. त्यातच लसूण घालून लाल करावा.
४) तिखट मीठ टाकून भाजी परतून घ्यावी.
५) एक वाफ आणावी.
ज्वारीच्या भाकरीबरोबर किंवा गरम भातासोबत गरम गरम खाऊन घ्यावी.

या पोस्टमध्ये अभिजितच्या आजीचा तर फोटो आहेच. शिवाय अभिजितच्या बायकोनं नंतर पुण्यात केलेल्या भाजीचे फोटोही आहेत.
तेव्हा करून बघा. कशी झाली तेही नक्की कळवा.

सायली राजाध्यक्ष

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s